نجات آب در بخش کشاورزی

کارشناسان عمر منابع آبی ایران را تنها ۶۰ سال برآورد می کنند .آن ها معتقدند که سالانه ۴۳۲ میلیارد متر مکعب بارش در کشور انجام می شود که ۲۸۰ میلیارد متر مکعب آن به جو باز می گردد و در واقع از دسترس خارج می شود و فقط ۱۱۵ میلیارد متر مکعب آب برای مصرف باقی می ماند. کارشناسان حوزه آب بر این عقیده اند که فقط برای یک چهارم آب های کشور برنامه ریزی می شود، در حالی که می توانیم با روش های مناسب استحصال آب، از ظرفیت موجود استفاده بهینه کنیم.

«از کل بارش هایی که در کشور انجام می گیرد، حدود ۳۶ درصد قابل استحصال است و بیش از ۶۴ درصد باقی آن تبخیر می شود». پرویز گرشاسبی معاون آبخیزداری سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور ضمن بیان این مطلب می گوید: سالانه ۴۳۲ میلیارد متر مکعب بارش در کشور انجام می شود که ۲۸۰ میلیارد متر مکعب آن به جو باز می گردد در حالی که می توان با روش های مناسب استحصال آب از ظرفیت ۱۰۰ میلیارد متر مکعب دیگر آب موجود نیز استفاده کرد.

وی می افزاید: وزارت نیرو، سازمان هواشناسی کشور و سازمان جنگل ها همه بر این موضوع توافق دارند که 68.5 درصد آب کشور تبخیر می شود که همین مسئله اهمیت اجرای طرح های آبخیزداری را دوچندان می کند.

دکتر داوری رئیس گروه مهندسی آب دانشکده فردوسی نیز در این باره می گوید: آب قابل برداشت همان آبی است که در سطح زمین باقی می ماند اما آبی که به خاک نفوذ می کند دیگر قابل برداشت نیست و تبخیر می شود.

وی می افزاید: حدود ۶۰ تا ۹۰ درصد بارش ها تبخیر می شود که متوسط آن در کشور ۷۰ درصد و در خطه خراسان ۸۰ درصد است.

وی به اهمیت آب تجدیدپذیر اشاره می کند و می گوید: همه منابع آب تجدیدپذیر که به طور طبیعی وجود دارد در اختیار ما نیست، بخشی از آن به صورت رگبارهای تند و به شکل سیلاب خارج می شود و بخشی دیگر باید به پایین دست برود و بخشی دیگر از این آب نیاز محیط زیست است. همچنین بخشی دیگر از این آب تجدیدپذیر باید برای تخلیه آلودگی سفره های زیرزمینی لحاظ شود.

این کارشناس مهندسی آب متذکر می شود: سازمان های بین المللی اعلام می کنند که نباید بیش از ۴۰ درصد آب تجدیدپذیر را مصرف کنیم، اگر این مسئله را رعایت نکنیم سلامت کیفی آب را به خطر می اندازیم.

دکتر داوری می گوید: استحصال بیشتر آب و بالا بردن بهره وری مشکل موجود ما را حل نمی کند و ما در شرایطی هستیم که نبود تعادل بین ورودی و خروجی آب مشکل ساز می شود و ما بیشتر از ذخایر موجود، آب مصرف می کنیم.

یک پژوهشگر توسعه پایدار در منابع آب نیز در این باره می گوید: در حوزه های مدیریت پایدار آب، شناخت مقادیر درست منابع آب و آمارگیری پیوسته آن در محدوده کشور و در مقیاس جهانی برای کنترل و موازنه مصرف با وضعیت منابع کلی آب جهانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

وی می افزاید: تا سال ۱۳۷۲ در کشور ۳۵۹۶۰ چشمه با تخلیه سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب، ۲۸۰۴۰ رشته قنات با تخلیه ۱۰ میلیارد متر مکعب ، چاه نیمه عمیق ۱۸۷ هزار حلقه با تخلیه 11.5 میلیارد متر مکعب و چاه عمیق ۷۷ هزار حلقه با تخلیه 25.5 میلیارد متر مکعب وجود داشته که در مجموع میزان آب دهی سالانه آن ها ۵۷ میلیارد متر مکعب بوده است.

وی تاکید می کند: بااین حساب، منابع آب زیرزمینی ۵۷ میلیارد متر مکعب آب مصرفی کشور شامل مصارف عمده خانگی، صنعتی و کشاورزی را تامین کرده که این میزان آب تقریباً برابر میزان ریزش  بارانی است که هر ساله در ایران بیهوده روانه دریاها و کویر می شود.

این پژوهشگر توسعه پایدار آب یادآور می شود: بر اساس شاخص های جهانی، کشوری که بیش از ۴۰ درصد منابع آبی خود را مصرف کند، وارد تنش آبی شده است که متاسفانه تاکنون ۷۱ درصد از ۱۳۰ میلیارد متر مکعب ذخایر آب تجدید شونده کشورمان مورد استفاده قرار گرفته واگر این مقادیر را با سطوح تعریف شده جهانی میزان مصرف مقایسه کنیم، مشاهده می شود که ایران وارد بحران آبی شده، بحرانی که پیامدهای مخرب آن در آینده ای نه چندان دور جبران ناپذیر خواهد بود.

باید برای کم آبی فکری اساسی کرد و یکی از مهم ترین مشکلات ما در استفاده از آب این است که اولویت استفاده از آب های سطحی به مصارف شرب و صنعتی داده شده و از این آب برای مصارف کشاورزی استفاده نمی شود. این بخشی از صحبت های پروفسور کردوانی استاد برجسته کویرشناسی است که به صراحت می گوید: عمر منابع آبی ایران تا ۶۰ سال آینده است.

وی اظهار می دارد: متاسفانه یکی از تبعات جبران ناپذیر کم آبی و استفاده نکردن از آب در مصارف کشاورزی، آمار افزایش مهاجرت از روستاها به سوی شهرهاست.

به گفته کردوانی دو مشکلی که هم اکنون دنیا را به خود معطوف کرده و بسیاری درصدد رفع آن هستند، مشکل فقر و نفت است، در حالی که اکنون آب یکی از مشکلات بزرگ دنیاست و هیچ جایگزینی هم برای آن نمی توان تعیین کرد.

به گزارش ایسنا این کویرشناس معتقد است: مهاجرت های زیست محیطی و تروریسم آبی جزو عواملی است که برخی از شهرهای کشور را با بی آبی روبه رو کرده است.

پروفسور کردوانی می گوید: مقدار آب در هر کشور به میزان بارش آن بستگی دارد که این بارش ها آب های سطحی، سطحی راکد و زیرزمینی را تشکیل می دهد و بارندگی نیز در هر منطقه و کشوری منوط به قرار گرفتن آن در عرض جغرافیایی و ارتفاعات آن است که متاسفانه کشور ما از لحاظ عرض جغرافیایی و ارتفاعات در موقعیت خوبی قرار ندارد و به همین دلیل بارش زیادی در کشور نیست.

توجه به منابع طبیعی و روش های آبخیزداری چقدر می تواند در استحصال آب نقش آفرین باشد؟

مهندس پرویز گرشاسبی معاون آبخیزداری سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور نیز احیای منابع طبیعی و آبخیزداری را روشی مناسب برای استحصال آب می داند و می گوید: در هر هکتار از عملیات احیای منابع طبیعی و آبخیزداری می توان ۱۰۰ تا ۳۰۰ متر مکعب آب استحصال کرد.

وی می افزاید: با وجود تلاش های بسیاری که طی ۱۰ سال گذشته برای استفاده بیشتر از ظرفیت های آبخیزداری کشور انجام شده، اما متاسفانه به مسئله کاهش تبخیر وروش های استحصال آب پرداخته نشده و سدسازی ها به صورت مداوم در کشور افزایش یافته است.

او به ایسنا گفته است: به همین منظور باید تمام توان خود را بر اجرای طرح های آبخیزداری بگذاریم، چرا که با آبخیزداری مناسب می توان از طریق احداث رسوب گیر در آبراهه ها، افزایش پوشش گیاهی، احداث بندهای زیرزمینی و اجرای طرح های آبخوان داری آب قابل توجهی تولید کرد.

یک پژوهشگر توسعه پایدار آب نیز هدر رفت ۲۸۰ میلیارد مترمکعب آب را به صلاح کشور نمی داند و می گوید: چنین هدر رفت آبی به هیچ عنوان در آبخیزداری قابل قبول نیست و نمی توانیم هیچ توجیهی برای آن داشته باشیم.

وی می افزاید: اگر در مرتعی با افزایش پوشش گیاهی نیز میزان نفوذ آب ۳۰ درصد افزایش پیدا کند این امر نشانگر آن است که تنها با اجرای بخشی از طرح های آبخیزداری می توان از هدررفت میزان قابل توجهی از آب جلوگیری کرد. پس توجه به موضوع آبخیزداری می تواند از خروج و تبخیر آب پیش گیری کند.

دکتر داوری رئیس گروه مهندسی آب دانشکده فردوسی نیز گسترش و توجه به آبخیزداری را برای جلوگیری از کاهش آب بسیار با اهمیت می داند و می گوید: پایداری اقلیم کشور به پایداری خاک بستگی دارد از این رو آبخیزداری می تواند از روند تبخیر سریع آب جلوگیری کند، آب های زیرزمینی را تقویت کند و رسوب سدها را بگیرد.

وی متذکر می شود: ارتفاع زیاد کشور از سطح دریاهای آزاد باعث ایجاد شیب های تند شده که ناپایداری خاک و فرسایش بیش از حد آن را در پی داشته و باعث کمبود تغذیه سفره های زیرزمینی می شود و این عامل همراه با وضعیت نامناسب بارش باعث بالارفتن میزان تبخیر شده که باتقویت قدرت نفوذ خاک و اجرای طرح های آبخیزداری مانند پخش سیلاب می توان تا حد زیادی این مشکل را رفع کرد.

مهندس گرشاسبی نیز نگاه به منابع طبیعی را از لحاظ قانونی بسیار ضعیف می داند و می گوید: در منابع طبیعی دچار خلاء قانونی هستیم. به طوری که مشاهده می کنیم وقتی جاده ای احداث می شود از منابع طبیعی نظری نمی خواهند. نمونه آن وقتی آزادراه تهران- شمال بدون نظرخواهی از متخصصان حوزه آبخیزداری احداث شد شش زمین لغزش عظیم بزرگراه را واژگون کرد و سپس وزارت راه برخلاف آن چه باید در گذشته انجام می داد به سراغ پژوهشکده خاک و آبخیزداری آمد.

این مقام مسئول یادآور می شود: در سال ۹۲ فقط ۱۰ درصد اعتبارات آبخیزداری و منابع طبیعی تحقق یافته و بیشتر اعتبارات معطوف به صنعت حمل و نقل و جمعیت شده است.

اما پروفسور کردوانی یکی از راهکارهای جلوگیری از کم آبی را استفاده از آب های غیر متعارف می داند و می گوید: حدود ۵۰ سال است که کشورهای پیشرفته از آب های فاضلابی برای کشاورزی، صنعت و خدمات استفاده می کنند تا از آب های سالم برای مصارف آشامیدنی استفاده کنند.وی تاکید می کند: یکی ازراه های استفاده از آب های غیرمتعارف، استفاده از آب های فاضلابی و پاک سازی آن و استفاده مجدد از آن است.

پروفسور کردوانی جمع آوری آب باران را یکی دیگر از شیوه های مدیریت آب بیان می کند و می گوید: جمع آوری آب باران می تواند در جلوگیری از کم آبی موثر باشد کشور استرالیا در این زمینه پیش قدم بوده و در شهرهای کوچک در پشت بام ها مخازنی را برای جمع آوری آب باران تعبیه می کنند تا پس از پر شدن بتوانند از آب استفاده مجدد کنند.

این کویرشناس می گوید: مردم باید با خطر کم آبی آشنا شوند و آن را لمس کنند و بدانند این آبی که در اختیار دارند، همیشگی نیست و نحوه صحیح استفاده از آن را یاد بگیرند.

به گفته کردوانی، حدود ۱۷۸ سد در کشور وجود دارد که همین سدها نیز ۳۵ تا ۴۰ سال دیگر بی آب خواهد شد، زیرا سدها عمر مفیدی دارند، رسوب سدها را نمی توان به راحتی گرفت و برای مواجه نشدن با این مشکل باید قبل از احداث سدها، سدهای بالادستی احداث کرد.

گویا تمام روش های استحصالی آب در کشور ما هنوز به شکل دولتی است و بهره برداران وارد این عرصه نشده اند. معاون آبخیزداری سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور نیز بر این عقیده است که اکنون وقت آن رسیده که مردم وارد چنین عرصه ای شوند و روش های استحصال آب را که از گذشته به کار گرفته می شود، تغییر دهیم. وی تاکید می کند: وقتی که مردم در این عرصه وارد شوند دیگر سدی وجود ندارد که وزارت نیرو بخواهد شخصاً برای نگهداری و مدیریت آن اقدام کند، بلکه با اجرای طرح های آبخیزداری و مرتع داری، بهره برداران که مردم هستند، تجهیز شده و برای حفظ دارایی های خود و مدیریت آن  تلاش می کنند.

مهندس گرشاسبی در پاسخ به این سوال که آیا مردم می توانند در همه نقاط وارد عمل شوند یادآور می شود: این گونه نیست که مردم بتوانند بر همه مناطق مدیریت کنند زیرا برخی نقاط بحرانی است، روان آب ها، فرسایش خاک و سیلاب ها زیاد است، دیگر کاری از دست مردم برنمی آید و دولت باید اقدام کند.

اما دکتر داوری کارشناس مهندسی آب با آن که با چنین واگذاری به مردم مخالف نیست می گوید: فرآیند چنین واگذاری دقیق است، این فرآیند به آموزش، تغییر قانون و مهم تر این که به ظرفیت سازی در نهادها و دستگاه های دولتی برای پذیرش چنین واگذاری به مردم نیاز دارد.وی می افزاید: متاسفانه وضعیت داده های آبی کشور بسیار اسف انگیز است و از جنبه کیفی آب بسیار فقیر هستیم و از جنبه کمی هم اشکالات زیادی وجود دارد که هم اکنون دستگاه های دولتی به دنبال رفع آن هستند، اما منابع مالی پاسخ گوی چنین نیازی نیست.

دکتر داوری بیان می کند: اگر با آموزش، تشکل های متعدد و متنوعی ایجاد کنیم و درصدد چنین واگذاری باشیم، این فرآیند حداقل ۱۵ سال طول می کشد زیرا دادن یک حوزه آبی به مردم بدون بررسی و تفکر، مشکلات را افزایش می دهد.

مهندس فاطمه ظفرنژاد کارشناس سابق دفترآب وزارت نیرو نیز بر این عقیده است که مدیریت آب باید به روش هایی که پدران ما درهزاران سال پیش تجربه کرده اند انجام شود.

وی می افزاید: استحصال آب باید بومی، محلی و با تصمیم خودمردم آن مناطق باشد و باید یک الگوی توسعه بومی برای این امر طراحی شود.

این پژوهشگر آب نیز به استحصال آب به شیوه قنات اشاره می کند و می گوید: قنات ها می توانند در این امر به یاری مردم بیایند و سال ها به مردم خدمت کنند، قنات گناباد که ۲۴۰۰ سال پیش احداث شده هنوز یک منبع آبی معنادار است و با لای روبی به خوبی همان ۲۴۰۰ سال پیش کاربرد دارد و هیچ آبی را تبخیر نمی کند و این یک روش پایدار نگهداری آب است.

به هر حال کارشناسان عمر آبی کشور را برای ۶۰ سال دیگر تخمین زده اند و بحران و تنش آبی را برای کشور مطرح می کنند، پس تا دیر نشده و مشکلات از این که هست بیشتر نشده، مدیریت بهینه آب را در دستور کار قرار دهیم و قوانین و آیین نامه ها را فقط در کاغذ محصور نکنیم.

به نقل از روزنامه خراسان مورخ 31 شهریور 92